بعض سخت‌گيرىها مىشد ولى حالا به حمد اللّه رفع شده . اين درحالى است كه نجم الملك مىنويسد : آن‌چه خانه‌زاد در خاك حجاز ديد ، اين است كه مردم عجم نمىدانم از چه بابت در انظار مردم آن‌جا مغضوب و حقير و خفيف‌اند بلكه از سگ پست‌ترند . . . خاصه در مدينهء طيبه كه خون و مال عجم را حلال و مباح مىدانند و به هر قسم بتوانند در صدمهء حجاج كوتاهى نمىكنند . « 1 » در وقت ورود ثقهء الإسلام به ايران ، قزاق‌هاى مرزبان همه سلام نظامى داده ، احترام مىكنند : همهء قزاق‌هاى مستحفظ سرحد ، كه تقريبا صد نفر بودند ، از يك طرف صف كشيده ، در حين ورود سلام نظامى كرده و صداى هورا كشيدند . به هر روى ، اين هم تجربهء تازه‌اى در اين سفرنامه است كه يك شخصيت دينى ، با احترام وارد حرمين شده و تقريبا در حد يك صاحب منصب بالاى حكومتى همه‌جا مورد احترام قرار گرفته است . تدوين سفرنامه و منابع آن بنابه تصريح مؤلف ، وى يادداشت‌هاى سفر را در همان زمان مسافرت نوشته و زمانى كه از سفر بازگشته ، به تدوين آن يادداشت‌ها پرداخته است . اين سفرنامه ، تركيبى از گزارش‌هاى روزانه و مباحث موضوعى است و اين امتياز آن بر ساير سفرنامه‌ها است . بخش گزارش‌هاى روزانه آن نياز به توضيح ندارد ، اما در بخش موضوعى ، وى تلاش مىكند تا آنجا كه ممكن است مباحث مربوط به يك موضوع را در ذيل يك عنوان ارائه كند تا كار استفاده از اين اثر را آسان سازد . از روش وى چنين به دست مىآيد كه در تدوين كتاب ، از منابع مختلف استفاده كرده و كوشيده است كتاب خود را از حالت سفرنامه‌اى صرف درآورد . بسيارى از سفرنامه‌ها صرفا گزارش روزانهء مشاهدات است ، اما در اين سفرنامه به

--> ( 1 ) سفرنامه نجم الملك چاپ شده در « حديث قافله‌ها » ص 110